Verslagen of diep geraakt?

In een reeks artikelen in De Saambinder wordt een aantal bijbelteksten in de Statenvertaling (SV) vergeleken met de weergave daarvan in de Herziene Statenvertaling (HSV). Op een van de vergeleken teksten willen wij hier nader ingaan, namelijk Handelingen 2:37:

En als zij dit hoorden, werden zij verslagen in het hart, en zeiden tot Petrus en de andere apostelen: Wat zullen wij doen, mannen broeders? (SV)

En toen zij dit hoorden, werden zij diep in het hart geraakt en zeiden tegen Petrus en de andere apostelen: Wat moeten wij doen, mannenbroeders? (HSV)

Het gaat om verslagen in het hart (SV) en diep in het hart geraakt (HSV). ‘Verslagen worden in het hart’ gaat volgens het desbetreffende artikel dieper dan ‘diep geraakt worden in het hart’.

De letterlijke betekenis van het Griekse grondwoord, katanússomai, is: ‘doorstoken/doorboord worden’. Volgens de toelichting bij de HSV is de herziening ingegeven doordat verslagen nu de betekenis ‘terneergeslagen’ draagt, terwijl er in het 17de-eeuwse Nederlands meer de letterlijke betekenis ‘op het slagveld neergeslagen/gedood’ mee geassocieerd werd.

In het artikel wordt verbazing uitgesproken over deze toelichting. Er wordt gesteld dat verslagen ook anno 2014 volkomen begrijpelijk is, getuige voorbeelden als een verslagen voetbalteam, een verslagen leger, en ouders die verslagen zijn na de dood van hun kind. In al deze situaties, zo wordt aangegeven, weet iedereen dat het niet om terneergeslagenheid gaat.

Natuurlijk is het zo dat verslagen ook nu meer betekenissen heeft dan alleen maar ‘terneergeslagen’. Een van de betekenissen is ‘overwonnen’. Dan denken we inderdaad aan een voetbalteam of een leger. Maar dat is nu juist een betekenis die niet zo diep gaat (immers, je kunt overwonnen worden en, om met de woorden van het artikel te spreken, ‘toch nog overeind blijven’), en het zou dan juist een argument zijn om in de tekst níét voor verslagen te kiezen. Bovendien: het Griekse grondwoord betekent allesbehalve ‘overwonnen worden’, en de interpretatie ‘werden zij overwonnen in het hart’ ligt niet voor de hand.

Wat betreft het voorbeeld van de verslagen ouders: die zijn niet terneergeslagen, zo zegt het artikel, maar ‘totaal verslagen’. Een nadere omschrijving van de betekenis van dit verslagen wordt niet gegeven, maar uit de context van het artikel is af te leiden dat bedoeld wordt: ‘verdrietig, kwellende pijn ervarend door angst of benauwdheid, niet meer staande kunnend blijven, innerlijk doorstoken en verwond’.

Niet ontkend kan worden dat in zulke situaties (het verlies van een kind) verslagen semantisch verder kan gaan dan terneergeslagen. Connotaties als ‘ontsteltenis’, ‘droefheid’, ‘gebrokenheid’, ‘pijn’ spelen allemaal mee, en passen ook in de context van Handelingen 2. Maar in Handelingen 2:37 gaat het grammaticaal gezien in de grondtaal om een constructie in de lijdende vorm, met de toevoeging in het hart. De herziening is ingegeven door de gedachte dat anno 2014 het woord verslagen in de specifieke constructie werden zij verslagen in het hart bij de lezer eerder de betekenis ‘terneergeslagen’, ‘moedeloos’ oproept dan de diepere betekenissen. De constructie werden zij verslagen in het hart krijgt toch bewust of onbewust al snel de interpretatie ‘werden zij met verslagenheid/moedeloosheid in het hart vervuld’, in een inchoatieve zin (het begin van een werking of toestand aanduidend) – terwijl er in het Grieks duidelijk een passivum (een lijdende vorm, het ondergaan van een werking) gebruikt wordt, waarbij een situatie wordt opgeroepen met heftige acute gevolgen. Bovendien: de 17de-eeuwse associatie met ‘doodgeslagen worden’, ‘het toegebracht worden van ernstige of dodelijke wonden’, is er in het moderne Nederlands niet meer.

Zo gezien kan een mens verslagen in het hart worden en – om weer dezelfde woorden te gebruiken als het artikel – ‘toch nog overeind blijven’. Juist om deze interpretatie te voorkomen hebben de herzieners gekozen voor werden zij diep in het hart geraakt. Let wel, er staat in de HSV níét zoiets als ‘waren zij diep geraakt’ of ‘raakte dit hen diep’ of ‘werden zij er diep in het hart door geraakt’ (dan zou je inderdaad eerder aan een minder diepe betekenis van geraakt kunnen denken, zoals ‘beledigd’ of ‘ontroerd/aangedaan’) – nee, de constructie zoals die er nu staat, laat alleszins ruimte voor de associatie met de oorspronkelijke metafoor ‘getroffen/doorstoken worden (door/met bijvoorbeeld een pijl of een speer)’. Vanuit dat perspectief kan niemand ‘nog overeind blijven’.